Chương 6

Ta biết điều này là bất thường. Nhưng sự bất thường này là phúc hay họa thì vẫn chưa thể hay biết.

Ban đêm, ta nằm trên chiếc giường lạ lẫm, trằn trọc không ngủ được.

Trong đầu ta toàn là chuyện đào kênh. Bút ký của cha, bản đồ của Thẩm Tịch, những mảnh ruộng nứt nẻ và cả những ông lão quỳ bên vệ đường...

Còn cả câu nói kia của Thẩm Tịch: "Chúng ta hãy làm điều gì đó đi."

Ta trở mình ngồi dậy, thắp đèn, lật mở cuốn bút ký của cha.

Trang đầu tiên là nét chữ của cha: "Đạo trị thủy, cốt ở chỗ thuận theo tính nước, dẫn dắt dòng chảy, củng cố gốc rễ. Thuận thì thông, dẫn thì suốt, vững thì an."

Ta cầm bút, viết xuống bên cạnh: "Nay đại hạn ba năm, lòng sông cạn kiệt, dân chúng lầm than. Muốn khơi lại lòng sông cũ Thanh Hà, dẫn nước sông ngầm, cần phải khảo sát mạch nước, định tuyến kênh, tụ họp nhân lực, gom góp tiền và lương thực..."

Viết đến đây, ta dừng lại.

Nhân lực, tiền và lương thực. Đó chính là vấn đề lớn nhất.

Thẩm Tịch nói chàng có tiền, nhưng đào kênh không phải chỉ có tiền là đủ. Cần người, cần hàng ngàn hàng vạn người. Mà hiện giờ ai nấy đều bụng đói cồn cào, lấy đâu ra sức mà làm việc?

Ta đã suy nghĩ suốt một đêm.

Khi trời sáng, ta đã có một ý định.

Lúc ăn sáng, ta đem ý nghĩ đó nói cho Thẩm Tịch.

"Dùng việc làm thay cứu tế?" Chàng nhíu mày, "Ý ngươi là để dân bị nạn đến đào kênh, chúng ta bao cơm nước, lại trả thêm tiền công?"

"Phải." Ta nói, "Hiện giờ triều đình phát lương thực cứu tế, nhưng lương thực có hạn, ăn bữa trước lo bữa sau. Nếu chúng ta hứa rằng ai đến đào kênh sẽ được bao ba bữa cơm mỗi ngày, lại có tiền công mang về thì họ chắc chắn sẽ tới."

"Nhưng lương thực của chúng ta cũng không nhiều..."

"Chúng ta có thể chia thành từng đợt." Ta lấy ra bản vẽ phác thảo đêm qua, "Trước tiên chiêu mộ người của vài thôn đang khát nước nhất, đào thông con kênh nhánh đầu tiên. Kênh nhánh thông rồi sẽ có nước tưới ruộng. Có thu hoạch rồi thì vấn đề lương thực sẽ được nới lỏng, sau đó có thể chiêu mộ thêm người, đào thêm nhiều kênh nữa."

Thẩm Tịch trầm ngâm suy tính.

"Hơn nữa," Ta bổ sung, "Đào kênh là việc cần kỹ thuật, không phải chỉ có sức khỏe là xong. Chúng ta có thể mời thuộc hạ cũ của cha ta, những thợ sông nước lão luyện đó đến làm cai thợ dẫn dắt người mới. Như vậy vừa đảm bảo chất lượng công trình, vừa bồi dưỡng được một nhóm người hiểu về thủy lợi."

Mắt Thẩm Tịch sáng lên.

"Ý hay." Chàng nói, "Nhưng thực hiện không dễ. Chiêu thợ, lo cơm nước, phát tiền công, tất cả đều cần nhân thủ. Trong nha môn hiện tại không có ai quản nổi việc này."

"Ta quản được." Ta đáp.

Chàng nhìn ta.

"Trước đây cha ta từng quản đội thợ sông." Ta thẳng lưng nói, "Ta biết cách chiêu thợ, chia nhóm, chấm công thế nào. Cơm nước ta có thể lo liệu, còn tiền công... ta có thể ghi sổ."

Thẩm Tịch cười: "Ngươi còn biết cả ghi sổ sách sao?"

"Mẹ ta dạy." Ta đáp, "Nhà ngoại của mẹ trước kia từng mở tiệm lương thực."

Chàng suy nghĩ một chút rồi gật đầu: "Được, vậy giao cho ngươi. Nhưng Lý Trung phải theo sát ngươi để chạy việc, cũng là để bảo vệ ngươi."

"Ta không cần bảo vệ..."

"Cần chứ." Thẩm Tịch ngắt lời ta, "Bây giờ ngươi là tổng quản của công trình đào kênh, biết bao nhiêu kẻ sẽ đỏ mắt vì vị trí này. An toàn là trên hết."

Ta đành phải đồng ý.

Ngay chiều hôm đó, cáo thị đã được dán ra.

[Nha môn Tuần phủ chiêu mộ thợ sông, đào kênh dẫn nước. Bao ba bữa cơm, tiền công mười văn trả theo ngày. Ai có lòng thì mau đến nha môn ghi danh.]

Cáo thị vừa dán, cả thành xôn xao.

Chưa đầy một canh giờ, cửa nha môn đã chen chúc nghẹt người. Một màu đen kịt toàn là đàn ông tráng kiện, cũng có số ít phụ nữ — họ hỏi rằng phụ nữ có được đến không?

Ta đứng trên bậc thềm, dõng dạc nói: "Được! Chỉ cần làm được việc thì nam hay nữ đều được! Nhưng nói trước cho rõ, đào kênh là việc nặng, kẻ nào lười biếng trốn việc sẽ bị đuổi đi ngay lập tức, một đồng tiền công cũng không trả!"

Đám đông im lặng trong chốc lát rồi bùng nổ tiếng reo hò.

"Bọn ta làm! Chỉ cần có cơm ăn, bảo làm gì bọn ta cũng làm!"

"Phải! Chết đói cũng là chết, mệt chết cũng là chết, chi bằng liều một phen!"

"Tính cả ta nữa!"

Chỗ ghi danh xếp thành hàng dài dằng dặc. Ta để Lý Trung ghi chép, còn mình đứng một bên giám sát. Gặp người nào quá gầy yếu, ta sẽ hỏi thêm vài câu — nhà có mấy miệng ăn, có làm được việc nặng không.

Một thiếu niên trông chừng mười bốn mười lăm tuổi, gầy trơ cả xương. Hắn chen lên phía trước, rụt rè hỏi: "Ta... ta có được làm không? Ta ăn ít lắm nhưng có sức!"

Ta nhìn hốc mắt lõm sâu của hắn, lòng không khỏi xót xa.

"Đệ bao nhiêu tuổi rồi?"

"Mười lăm... không, mười sáu rồi ạ!" Hắn ưỡn b* ng*c gầy gò lên.

"Nhà có mấy người?"

"Chỉ có ta và mẹ ta. Cha ta chết đói hồi năm ngoái rồi..."

Ta thở dài một tiếng: "Được, đệ đến đi. Nhưng phải ăn cơm trước đã, ăn no rồi mới làm việc."

Đôi mắt thiếu niên đỏ hoe, quỳ sụp xuống: "Tạ ơn cô nương! Tạ ơn cô nương! Tạ ơn..."

Ta đỡ hắn dậy, lòng nặng trĩu.

Ngày hôm đó, ta đã chiêu mộ được hơn ba trăm người.

Buổi tối, Thẩm Tịch đến viện nhỏ của ta để nghe báo cáo.

"Ba trăm hai mươi mốt người, trong đó có bốn mươi bảy phụ nữ." Ta đưa danh sách cho chàng, "Ngày mai bắt đầu khai phá đoạn đầu tiên, tính từ phía Đông lòng sông cũ Thanh Hà đào đến thôn họ Vương. Đoạn đó quãng đường ngắn nhất, đất cát lại tơi xốp, dễ thấy kết quả."

Thẩm Tịch lật xem danh sách, gật đầu: "Sắp xếp khá tốt. Nhưng hơn ba trăm người ăn uống là một vấn đề lớn. Phía nhà bếp..."

"Ta đã thương lượng với Lưu ma ma rồi." Ta nói, "Bà ấy lo việc thu mua, ta lo việc đốc thúc họ nấu nướng. Ngoài ra, ta còn tìm thêm vài phụ nữ đến giúp, họ đều từng làm việc ở quán ăn nên chân tay rất lanh lẹ."

Thẩm Tịch nhướn mày: "Lưu ma ma mà chịu nghe lời ngươi sao?"

"Ta hứa với bà ấy rằng sau khi công trình hoàn thành sẽ thưởng cho bà ấy một khoản tiền." Ta đáp, "Có tiền mua tiên cũng được."

Thẩm Tịch cười: "Ngươi quả là biết cách xoay xở."

"Con nhà nghèo phải lo toan sớm." Ta thản nhiên nói.

Chàng liếc nhìn ta một cái, không nói gì thêm.

Ngày hôm sau, trời còn chưa sáng ta đã thức dậy.

Trong bếp, Lưu ma ma đã cùng mấy người phụ nữ đang bận rộn. Nồi lớn nấu cháo, xửng hấp màn thầu, tay thái dưa muối. Thấy ta vào, hiếm khi thấy Lưu ma ma không tỏ thái độ khó coi.

"Lâm cô nương, cháo nấu xong rồi, cô nương xem có được không?"

Ta nếm thử một ngụm, gật đầu: "Được. Đã hấp bao nhiêu màn thầu rồi?"

"Bảy trăm cái đấy, đủ ăn rồi."

Đúng giờ Thìn, đám thợ tập trung ở cửa nha môn. Ta điểm danh, chia nhóm, mỗi nhóm cắt một cai thợ dẫn đầu — tất cả đều là thuộc hạ cũ của cha ta mà ta đích thân mời tới.

Lão Triệu, đã hơn sáu mươi tuổi, lưng hơi còng nhưng tinh thần vẫn rất minh mẫn. Lão nhìn thấy ta thì hốc mắt đã nhòe nước.

"Hòa nha đầu à... lớn thế này rồi sao. Cha cháu mà thấy cháu thế này, chắc hẳn phải vui mừng lắm..."

Sống mũi ta cay cay nhưng ta cố kìm nén.

"Triệu thúc, hôm nay trông cậy cả vào thúc đấy."

"Yên tâm đi!" Lão Triệu vỗ ngực, "Có ta ở đây, đoạn kênh này đảm bảo đào vừa nhanh vừa tốt!"

Đoàn người xuất phát, đi hàng dài rầm rộ.

Thẩm Tịch cưỡi ngựa đi sau, ta ngồi xe ngựa. Đến công trường, đám thợ nhìn lòng sông nứt nẻ, ai nấy đều có chút do dự.

"Nơi... nơi này thực sự đào được nước sao?"

"Đào đi!" Lão Triệu là người đầu tiên vung cuốc, "Con gái của Lâm cai thợ đã bảo được là nhất định được! Cha con bé là thợ sông giỏi nhất vùng này đấy!"

Lưỡi cuốc bổ xuống, đất bùn lật lên.

Suốt cả buổi sáng, trên công trường khí thế bừng bừng. Ta đi tuần quanh bãi, xem tiến độ, giải quyết các sự vụ. Có người hỏng công cụ, ta bảo họ đi lĩnh cái mới; có người trúng nắng, ta bảo người khiêng vào chỗ râm nghỉ ngơi, đổ cho nước hoắc hương chính khí — là do tự tay ta pha chế.

Buổi trưa, xe đưa cơm đến.

Những thùng cháo lớn, những sọt màn thầu, lại thêm một nồi canh hầm thật to — cải thảo đậu phụ có thêm chút mỡ lợn, thơm lừng cả mũi.

Đám thợ vây quanh ngồi bệt dưới đất, ăn uống ngồm ngoàm.

Một người đàn ông vừa ăn vừa khóc: "Đã bao lâu rồi không được ăn một bữa no thế này... bao lâu rồi..."

Người bên cạnh vỗ vai gã: "Đừng khóc, lo mà làm cho tốt, sau này ngày nào cũng sẽ được ăn no!"

Buổi chiều, tiến độ lại càng nhanh hơn.

Khi mặt trời xuống núi, đoạn kênh đầu tiên đã đào được ba mươi trượng. Tuy vẫn chưa thấy nước nhưng chất đất rõ ràng đã trở nên ẩm ướt hơn.

Lão Triệu bốc một nắm đất lên ngửi thử: "Có hy vọng rồi. Đào thêm hai thước nữa chắc chắn nước sẽ thấm ra."

Ta bảo mọi người thu dọn công cụ nghỉ ngơi, mai lại tiếp tục.

Trên đường về nha môn, Thẩm Tịch cưỡi ngựa đi bên cạnh xe ta.

"Hôm nay rất thuận lợi." Chàng nói, "Ngươi làm tốt lắm."

"Mới chỉ là ngày đầu thôi." Ta không dám lơ là, "Còn ngày mai, ngày kia... và vô số ngày sau nữa. Hơn nữa, càng về sau sẽ càng khó khăn."

"Ta biết." Thẩm Tịch nói, "Nhưng ít nhất chúng ta đã bắt đầu rồi."

Phải, đã bắt đầu rồi.

Ta nhìn những hàng cây khô héo bên đường, thầm nhủ: Cây ơi cây, hãy ráng đợi thêm chút nữa nhé. Đợi nước về rồi, các ngươi sẽ được cứu sống.

Đợi nước về rồi, vạn vật đều sẽ hồi sinh.

Đến ngày thứ bảy, đoạn kênh đầu tiên đã đào thông.

Khi lớp đất cuối cùng được xới lên, dòng nước từ sông ngầm cuồn cuộn tuôn ra, cả công trường như bùng nổ.

"Có nước rồi! Có nước rồi!"

"Thật rồi! Thật sự có nước rồi!"

Đám thợ quăng cả công cụ, lao đến bên dòng kênh, vốc nước uống từng ngụm lớn. Có người khóc, có người cười, có người quỳ sụp xuống đất mà dập đầu.

Lão Triệu nước mắt lưng tròng: "Hòa nha đầu à, hương hồn cha cháu ở trên trời đã có thể an nghỉ được rồi..."

Ta đứng bên bờ kênh, nhìn dòng nước trong vắt ấy, nước mắt cuối cùng cũng lã chã rơi.

Cha ơi, cha có thấy không?

Con gái của cha đã tìm được nước về rồi.

Tin tức lan đi nhanh chóng.

Chưa đầy nửa ngày, cả thành đều đã hay tin. Càng có thêm nhiều người đổ xô đến cửa nha môn đòi ghi danh đào kênh. Thậm chí dân bị nạn ở mấy huyện lân cận cũng nghe tin mà tìm đến.

Nhân thủ đã đủ, nhưng vấn đề mới lại nảy sinh.

Lương thực không còn đủ nữa.

Lưu ma ma cuống đến nỗi khóe miệng nổi đầy mụn rộp: "Lâm cô nương, lương thực trong kho chỉ đủ ăn trong ba ngày nữa thôi! Nếu không mua thêm lương, chắc chắn sẽ phải đứt bữa mất!"

Ta tìm Thẩm Tịch thương lượng.

Chàng đang xem bản đồ, nghe vậy thì nhíu mày: "Lương thực cứu tế của triều đình nửa tháng nữa mới tới. Tiền riêng của ta... cũng đã tiêu pha gần hết rồi."

"Còn cầm cự được bao lâu?"

"Nhiều nhất là mười ngày."

Mười ngày. Trong mười ngày phải đào thông con kênh nhánh thứ hai, còn phải nghĩ cách xoay xở lương thực.

"Để ta đi mua lương." Ta nói.

Thẩm Tịch ngẩng đầu: "Ngươi đi sao? Ngươi phận nữ nhi..."

"Ta có quen biết thương nhân lương thực." Ta nói, "Biểu huynh của mẹ ta mở tiệm lương thực ở huyện bên. Dẫu nhiều năm không qua lại, nhưng nể mặt mẹ ta, có lẽ ông ấy sẽ cho thiếu nợ."

Thẩm Tịch trầm ngâm giây lát rồi gật đầu: "Được. Ta để Lý Trung dẫn mấy người theo ngươi. Trên đường phải cẩn thận."

Ngay chiều hôm đó, ta xuất phát.

Huyện lân cận cách đây năm mươi dặm, đi xe ngựa mất một ngày trời. Dọc đường, ta thấy thêm nhiều dân bị nạn dắt díu cả nhà đi về phía huyện mình — nghe nói ở đó có việc làm, có cơm ăn.

Lý Trung thở dài: "Người đến càng đông, áp lực lương thực càng lớn."

"Nhưng người đông thì kênh đào cũng nhanh." Ta nói, "Chỉ cần nước thông thì sẽ trồng ra được lương thực. Chống chọi qua mấy tháng này là ổn thôi."

Chập tối, bọn ta đã đến huyện lân cận.

Huyện thành này phồn hoa hơn chỗ ta, trên phố vẫn có người buôn bán. Nhưng ta chú ý thấy trước cửa các tiệm lương đều xếp hàng dài dằng dặc, giá cả cao đến mức đáng sợ.

"Một đấu gạo mà giá một lạng bạc?" Lý Trung thốt lên kinh hãi, "Điên rồi sao!"

Năm bình thường, một đấu gạo chỉ mất một trăm văn tiền.

Ta tìm thấy tiệm của biểu cữu — "Chu Ký Lương Hành". Tiệm không nhỏ nhưng trước quầy hàng vắng vẻ quạnh hiu. Một gã chạy việc đang ngủ gật.

"Cho hỏi, ông chủ Chu có nhà không?"

Gã chạy việc uể oải ngẩng đầu: "Ông chủ không có nhà. Mua lương thực à? Có hàng sẵn đấy, một đấu một lạng hai."

Lại tăng giá rồi.

"Ta không mua lương thực." Ta nói, "Ta tìm ông chủ Chu bàn chuyện làm ăn, đại sự đấy."

Gã chạy việc nhìn ta một lượt, thấy ta ăn vận giản dị, chẳng giống kẻ có tiền: "Chuyện làm ăn gì?"

"Mua chịu lương thực, một ngàn thạch."

Gã chạy việc trợn mắt: "Một ngàn thạch? Cô nương, cô nương đừng nói đùa..."

"Ta không nói đùa." Ta báo tên mẹ mình ra, "Ta là Lâm Vãn Hòa, mẹ ta là Chu Uyển Nương. Phiền ngươi vào bẩm báo một tiếng, cứ bảo là cháu gái đến cầu kiến."

Gã chạy việc nửa tin nửa ngờ đi vào trong.

Một lúc sau, một người đàn ông trung niên béo mập bước ra, thấy ta thì sững người.

"Cháu... cháu là con gái Uyển Nương sao?"

"Biểu cữu." Ta hành lễ, "Hòa Nhi xin thỉnh an người."

Ông chủ Chu đỏ hoe mắt: "Giống, thật sự rất giống mẹ cháu... Mau vào đây, vào trong này ngồi!"

Vào đến nội đường, ta trình bày ngắn gọn mục đích đến đây.

Ông chủ Chu nghe xong thì chân mày khóa chặt: "Một ngàn thạch... Hòa Nhi à, không phải biểu cữu không giúp cháu đâu. Hiện giờ lương thực quý như vàng, hàng tồn trong tiệm ta cũng chẳng còn bao nhiêu. Vả lại, mua chịu... rủi ro lớn quá. Ngộ nhỡ các cháu không trả nổi..."

"Bọn cháu sẽ trả được." Ta nói, "Kênh đã đào thông được một con rồi, nước về rồi, vụ thu có thể gieo trồng ngay. Muộn nhất là ba tháng sau sẽ thu hoạch được lương thực. Đến lúc đó, bọn cháu sẽ hoàn trả người theo giá thị trường cộng thêm ba phần mười."

"Thêm ba phần sao?" Ông chủ Chu bắt đầu động lòng.

"Phải." Ta lấy tờ biên nhận do Thẩm Tịch viết ra, trên có đóng đại ấn của Tuần phủ, "Đây là do Tuần phủ đại nhân đứng ra bảo lãnh. Người không tin cháu, chẳng lẽ lại không tin quan phủ sao?"

Ông chủ Chu cầm tờ biên nhận, xem đi xem lại.

Cuối cùng, ông vỗ đùi một cái: "Được! Nể mặt Uyển Nương, việc này ta giúp! Có điều ta chỉ có thể đưa tám trăm thạch thôi, nhiều hơn nữa thì thực sự không còn nữa."

Tám trăm thạch, đủ ăn trong một tháng.

"Thỏa thuận như vậy." Ta nói, "Ngoài ra, cháu còn muốn làm ăn lâu dài với biểu cữu."

"Chuyện làm ăn gì thế?"

"Đợi khi vụ thu thu hoạch, cháu muốn nhờ biểu cữu giúp bán ra." Ta nói, "Bọn cháu để lại cho người theo giá thị trường, người hưởng phần chênh lệch. Nhưng tiền đề là, người phải đảm bảo lương thực chỉ bán cho dân chúng, không bán cho bọn gian thương đầu cơ tích trữ."

Ông chủ Chu cười: "Con bé này, có lương tâm. Được, vụ làm ăn này ta nhận!"

Ngay tối hôm đó, tám trăm thạch lương thực được chất lên xe, vận chuyển về ngay trong đêm.

Ta ngồi trong xe ngựa trên đường về, mệt đến mức không mở nổi mắt.

Lý Trung nói: "Lâm cô nương, cô nương chợp mắt một lát đi, đến nơi ta sẽ gọi."

Ta lắc đầu: "Không ngủ được."

Trong lòng còn vướng bận bao nhiêu việc, quá nhiều việc. Lương thực được giải quyết xong rồi, nhưng vấn đề tiếp theo thì sao? Vấn đề sau đó nữa thì thế nào?

"Lý Trung," Ta hỏi, "Ngươi nói xem, chúng ta có thể thành công không?"

Lý Trung suy nghĩ một hồi rồi nghiêm túc đáp: "Được chứ. Vì có cô nương, có đại nhân. Hai người đều là những người thật lòng làm việc vì dân. Ông trời sẽ phù hộ cho người tốt thôi."

Ta cười khổ.

Ông trời sao? Lúc cha mẹ ta chết, ông trời ở đâu? Đại hạn ba năm, ông trời ở nơi nào?

Dựa vào trời, chi bằng dựa vào chính mình.

Về đến nha môn đã là nửa đêm về sáng.

Thư phòng của Thẩm Tịch vẫn còn sáng đèn. Ta gõ cửa bước vào, chàng đang viết sớ tấu.